درباره مريوان

اطلاعات کلی
نام رسمی: مریوان
کشور: ایران
استان: کردستان
شهرستان: مریوان
بخش: مرکزی
نام‌های قدیمی: قلعه شاه‌آباد،

 

دژ شاهپور

مریوان

مردم
جمعیت (۱۳۸۵)93686
زبان‌های گفتاری: کردی (سورانی)
مذهب: سنی شافعی
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا: متوسط ۱۳۱۰ متر
اطلاعات شهری
شهردار:
پیش‌شماره تلفنی: ۰۸۷۵

تاريخچه :

پيشينه و وجه تسمیه

در كتاب حديقه ناصري نوشته ميرزا شكرالله سنندجي آمده است كه در سال 1281هجري شمسي يعني حدود 102 سال پيش در زمان حكومت سلسله قاجاريه ، به امر ناصر الدين شاه در دو هزار قدمي درياچه زريوار (زريبار )قلعه نظامي بسيار مستحكمي ساخته شد . يك سال بعد به امر حاج فرهاد ميرزا معتمدالدوله عموي ناصر الدين شاه بر وسعت آن افزوده شد . اين قلعه نظامي به نام ً قلعه شاه آباد ً موسوم گرديد . در كنار قلعه نظامي و به دستور فرهاد ميرزا قصبه اي احداث گرديد و چند خانوار از طوايف و سادات به آنجا كوچ كردند كه براي آسايش و بهداشت مردم و نظاميان مستقر در قلعه دستور داد يك باب حمام و يك باب مسجد در كنار همديگر بنا نمايند . براي تامين آب آشاميدني مردم ، حمام و مسجد و قلعه نظامي از دره اي كه در شمال شهر فعلي مريوان و قريه دار سيران (يكي از روستاهاي قديمي مريوان كه از دوران زنديه آباد بوده و هم اكنون يكي از محلات شهر مريوان مي باشد ) و در دامنه كوه ًفيلقوس ً (فه يله قوس ) قرار دارد چند رشته قنات ايجاد كردند و آب جاري اين قناتها به داخل يك حوض نسبتاً بزرگ مي ريخت و به سه شعبه تقسيم مي گرديد .

دو شعبه براي حمام و مسجد و يك شعبه براي قلعه نظامي در نظر گرفته شد . مردم نيز از آب حوض استفاده مي كردند . دره مذكور از همان تاريخ تا كنون به دره فرهاد (دول فرهاد ) مشهور است . بهر حال پس از انقراض سلسله قاجاريه و روي كار آمدن سلسله پهلوي نام قلعه شاه آباد ً به ً دژ شاهپور ً مبدل گشت (غريبي، ابراهيم ،1378) . احداث اين قلعه مسجد و حمام و قنات مبناي شهر فعلي مريوان مي باشد . با توجه به اين جستار كوتاه مي توان گفت در واقع مريوان اسم شهر روستا يا مكان خاصي نبوده بلكه به منطقه حاصلخيز و نسبتاً وسيعي اطلاق مي شده است . اين منطقه همواره از اهميت استراتژيك ويژه برخوردار بوده است . همجواري با كشور عراق ، ترددها ، و تحركات نيروهاي نظامي دو كشور، حاصلخيزي ، وفور آب و محصولات كشاورزي و نيز وجود درياچه آب شيرين باعث توجه حكمرانان و سلاطين شده است .

در بررسي متون تاريخي مي توان شاهد درگيريها و تاخت و تاز هاي متعدد و لشكر كشي هاي آنها در دشت مريوان بود . وجود قلاع متعدد و مستحكم نشان دهنده همين موضوع است . يكي از اين قلعه ها كه بعداً به قلعه مريوان (قه لاي مريوان ) معروف گشت ، قلعه هلو خان (قه لاي هه لوخان ) است كه جزء چهار قلعه مشهور ي است كه در زمان حكمراني اردلانها بر كردستانات در دوره صفويه بر روي كوهي كه مشرف و مسلط به دشت و شهر فعلي مريوان مي باشد ساخته شد . بعد ها د ركنار اين قلعه ، به دستور امير حمزه بابان ( بابانها از طوايف و حكمرانان كرد مي باشند) مسجدي با آجرهاي قرمز رنگ ساختند كه به مسجد سرخ (مزگه وته سوره) مشهور شد . آثار اين مسجد ، قلعه زندان ، آب انبار و مدفن امام مسجد (شيخ احمد ابن الا نبار النعيمي ) هنوز بر جاست. در اين مسجد بزرگاني همچون ملا ابوبكر مصنف چوري به تدريس پرداختند . از آنجا كه منطقه مريوان غالباً محل تاخت و تاز بوده اين قلعه ، مسجد و ساير اماكن آن هميشه توسط مهاجمان تخريب و بعداً اصلاح و مرمت مي شد . تا اينكه به دستور شاه صفي كلاً تخريب گرديد .

تا قبل از احداث قلعه شاه آباد ( دژشاهپور ) در سال 1281 هجري شمسي در زمان قاجاريه ، باستثناي قريه دارسيران (يكي از محلات فعلي شهر مريوان) تقربياً محل فعلي شهر مريوان خالي از سكنه و پوشيده از درختان جنگلي بوده است و تنها بعد از سال 1281 هجري بود كه با احداث قلعه ، مسجد ، حمام و مهاجرت تعدادي از طوايف كرد و ايجاد بناهاي مسكوني و انجام امور زراعي و باغي ، ساكنين توانستند بصورت دايمي در اين مكان بمانند و كم كم خدمات دولتي مانند مرز باني ، پست ، مدرسه و شهرداري گسترش يافت . بعنوان مثال در سال 1334 براي اولين بار در شهر مريوان با اعتبارات دولتي دبستان و دبيرستان فرخي احداث گرديد . دو سال بعد شهرداري و در سال 1338 دو حلقه چاه آب حفر و در سال 1339 موتورهاي پمپاژ آب نصب گرديد و در سال 1340 اولين موتور برق در مريوان به كار افتاد . د رهر حال مريوان د ر50 سال گذشته دهي كوچك با چهار خيابان خاكي و تعدادي مغازه بود . تنها جاده مواصلاتي جاده قديمي و خاكي گاران (در محور سنندج ـ مريوان ) بود . تقريباً با توسعه اين جاده و امكان تردد خودروهاي مسافركشي و باري و خروج و ورود كالا بود كه مريوان مورد توجه قرار گرفت (غريبي ، ابراهيم ، 1378).

در باره وجه تسميه مريوان گفته اند مريوان دراصل مرويان بوده است . چون اين منطقه داراي محصولات جنگلي مانند مازوج ، كتيرا و گز درختي بوده و عداي براي تجارت اين قبيل محصولات به اين منطقه آمده كه گويا اهل ًمروً بوده اند و در همين محل ساكن شده اند. لذا ، اين منطقه را ً مرويان ً خوانده كه به مرور زمان به مريوان تغيير نام پيدا كرده است . نيز گفته اند چون درياچه (زريبار ) باتلاقي بوده و در نتيجه انواع مرغان آبي مهاجر در فصول مختلف به منطقه كوچ كرده اند و در زبان كردي به مرغابي ً مراوي ً گفته مي شود لذا منطقه بنامً مراويان ً (جاي مرغابي ) موسوم گرديد كه در نتيجه گذشت زمان به مريوان تغيير يافته است . همچنين آمده است عده اي از مراوانيان پس از شكست و انقراض حكومت اموي در بغداد گريخته و در اين محل سكني گزيدند . لذا اين منطقه را ًمروانيان ً نام نهادند كه بر اثر مرور زمان به مريوان تغيير يافته است . اما نقل است كه در متون قديمي مريوان را «مهروان» متشكل از دو واژه ًمهر ً و «وان ً به معني «جايگاه مهر» نوشته اند . بعضي ديگر مريوان را به مروان به حكم عرب منسوب مي دانند(سازمان ملي جوانان ،1380 ). در هر حال، در گذشته هنگام صدور قبالجات و ذكر محل تولد در موقع صدور شناسنامه از دو كلمه ً مهروان ً و ً دژشاهپور ً استفاده شده است.

جمعيت :

شهرستان مريوان از جمله شهرستانهايي در استان كردستان است كه در دهه‌ي 60 به دليل جنگ تحميلي و حوادث ناشي از آن و در دهه‌ي 70 به دليل دستيابي و خريد و فروش كالاهاي خارجي و داخلي و داير شدن بازارچه مرزي، تغييرات جمعيتي چشمگيري داشته است. اين تغييرات جمعيتي مشتمل بر مهاجرت ساكنين روستاهاي مرزي و شهر مريوان به ساير نقاط شهرستان‌ و استان در زمان جنگ تحميلي و برگشت آنان و نيز مهاجرت عده‌ي بسياري از شهرها و استانهاي همجوار به شهر مريوان، روستاي كاني‌دينار و جوجه‌سازي و روستاهاي حاشيه‌ي درياچه‌ي زريبار بدلیل مبادلات مرزی مجاز و غیرمجاز و پتانسیل های گردشگری مي‌باشد.

براساس آخرین آمار در سرشماری سال 85 کل جمعیت 153271 بوده است. که 74327 نفر زن و 78944 نفر مرد می باشند. از کل این تعداد در حدود 93686 نفر جمعیت شهری و 59585 نفر جمعیت روستایی می باشند.بر اساس این آمار 20921 نفر افراد زیر بیست سال می باشند که 10196 نفر زن و 10725 نفر مرد می باشند.

آدام و رسوم مردم :

مردم منطقه مريوان از لحاظ آداب و رسوم تفاوت چنداني با كردهاي ديگر مناطق ندارند رسوم مختلف مناطق كردنشين به يكي از مراحل يا پديده‌هاي تاريخي پيوند دارد. مردمان مناطق مختلف شهرستان مريوان از نژاد آريايي، زبان آنان كردي، دين اسلام و سني مذهب(شافعي) مي‌باشند جشن‌هايي كه در ميان آنان مرسوم است در برگيرنده جشن‌هاي مذهبي، ملي و باستاني است كه ريشه در باورهاي كهن مردم داشته و اغلب تاريخي و پاره‌اي اسطوره‌اي است از مراسم رايج در ميان كردان و مخصوصاً منطقه مريوان مي‌توان به مراسم تولد، مراسم فوت، عزاداري، مراسم عقد و تعيين مهريه، مراسم عروسي(كه مراسمي بي‌نظير است) با رقص و کردی(هه‌لپه‌ركي) اشاره كرد.

همچنين مراسمي نظير شوشوبراتي، جشن آغاز سال(سه رسال)، چهارشنبه‌سوري، عروس‌باران(بوكه‌باراني)، اعياد مذهبي مانند عيد فطر(جه ژني رمضان)، عيد قربان(جه ژنی قوربان)، جشن مولودي‌خواني(به مناسبت میلاد پیامبر اسلام) كه همگي از شكوه خاصي برخوردار و با شادي و سرور زايدالوصفي برگزار مي‌گردد.

لباس مردم منطقه كردي و به علت كوهستاني بودن پوشش ساكنين ويژ‌گي‌هاي خاص خود را دارد غالبا مردان از رانك و چوخه و پشتبند و يا شال و دستار سر(كه در زمستان‌ها فرنجي و پسک به آن افزوده مي‌شود) و كلاش(كفش محلي) استفاده مي‌كنند زنان نيز از پيراهن‌هايي با رنگ شاد و نسبتا گشاد(از شانه تا پا دوخته مي‌شود) و دو نوع جليقه(سوخمه و سه لته) استفاده مي‌كنند

موقعيت جغرافيايي:

شهرستان مريوان با طول و عرض جغرافيايي بين 35 درجه و 48 دقيقه تا 2 درجه و 35 دقيقه عرض شمالي و 46 درجه و 45 دقيقه تا 45 درجه و 58 دقيقه طول شرقي نصف‌النهار گرينويچ از شمال به شهرستان سقز، از شرق به شهرستان سنندج و ديواندره و از جنوب‌شرقي به شهرستان سروآباد و از غرب و شمال غربي به خاك عراق محدود است.

كوهها و ارتفاعات

در منطقه مريوان كلاً 4 تيپ عمده و 8 ناحيه اراضي تشخيص داده شده است. اراضي متقارن از نوع كوهستاني يا دشت مي‌باشد. كوههاي اين منطقه غالباً دو نوع مي‌باشند.

كوههاي مرتفع سنگي با انتهاي تيز متشكل از سنگ‌هاي آهكي كه باير و فاقد پوشش خاك و گياه مي‌باشد.

كوههاي جنگلي نسبتاً مرتفع با برآمدگي سنگي متشكل از سنگ‌هاي آهكي كه بيشتر ارتفاعات مريوان از شمال تا جنوب از اين نوع مي‌باشند.

مشهورترين كوههاي مريوان عبارتند از: پيازه، چل چشمه، قلعه‌برد، ميراجي، گاران، ايمام، هزار مرگه، پيرالياسي، سلطان اغزه تو، برانان و لشت شهيدان

آب و هوا

منطقه‌ي پوشيده از درخت مريوان شديداً تحت تأثير جريانها مديترانه‌اي قرار دارد و به علت كوهستاني‌بودن و برخورد اين جريانها ريزشهاي جوي‌ زيادي ايجاد مي‌شود. جريانهاي آب و هوايي متأثر از اقيانوس اطلس و درياي مديترانه كه عامل عمده‌ي ريزش‌هاي كشور است ضمن عبور ازمنطقه و برخورد با كوههاي زاگرس بخشي از رطوبت خود را به صورت باران و برف از دست مي‌دهد. ميزان متوسط ريزش‌هاي جوي 800 تا 850 ميلي‌ليتر در سال گزارش شده است. بطور كلي آب و هواي مريوان سرد و كوهستاني متمايل به معتدل سرد و حتي مديترانه‌اي است. در طول 33 سال گذشته سردترين ماه سالۀ دي و گرم‌ترين ماه تير ماه بوده است. ريزش برف و باران در اين شهرستان، باعث گرديده كه منطقه‌ يك از پرآب‌ترين مناطق غرب كشور باشد.

رودخانه

رودخانه‌هاي فرعي و اصلي متعددي در اين منطقه وجود دارد. رودخانه‌هاي فرعي شهرستان مريوان در سه مسير عمده چشمه‌ي گردلانه زريبار و دوآب جریان يافته و نهايتاً با ملحق‌شدن به همديگر رودخانه‌ي سيروان را تشكيل مي‌دهند .رودخانه‌هاي مهم مريوان عبارتند از:

رودخانه قزلچه‌سو از كوههاي شمال مريوان سرچشمه گرفته و به طرف غرب جريان دارد و با اجراي پروژه بند انحرافي و احداث كانال حد روز به طول 6/5 كيلومتر قسمتي از آب آن رودخانه وارد درياچه‌ي زريبار شده و مابقي پس از پيمودن مسافتي در حدود 15 كيلومتر به خاك عراق مي‌ريزد. مساحت حوزه‌ي آن 108 كيلومتر مربع است.

رودخانه‌ گاران كه از كوههاي سرشيو سرچشمه گرفته و در محلي به نام دوآوان در نزديك روستاي تفلي (از توابع شهرستان سروآباد) با رودخانه‌ي رزاو به هم پيوسته و به رودخانه‌ي سيروان ملحق و در نهايت به خاك عراق مي‌ريزد. سر شاخه‌ي دیگر رودخانه‌ي گاران از كوههاي سياناو، زريبار و عصرآباد سرچشمه مي‌گيرد.

رودخانه‌ كوماسي كه از كوههاي سرشيو و كلاترزان سرچشمه گرفته و سپس به رودخانه‌ي سيروان پيوسته و به خاك عراق مي‌ريزد.

رودخانه عصرآباد كه از راه‌هاي اطراف روستاي عصرآباد سرچشمه مي‌گيرد و پس از پيوستن به رودخانه سيروان به خاك عراق مي‌ريزد.

رودخانه بايوه (بناوه‌سوته) كه از كوه‌هاي بايوه سرچشمه گرفته و پس از پيوستن به رودخانه زاب در شهرستان بانه به خاك عراق مي‌ريزد.

شهرستان مريوان داراي 59 ميليون متر مكعب منابع آب زيرزميني بوده و ميزان روان آب سطحي آن در حدود 2087 ميليون متر مكعب است.

زيستگاه‌هاي مهم منطقه

درياچه زريبار: اين درياچه در فاصله 2 كيلومتري شمال غربي شهر مريوان و در ارتفاع 1250 متري از سطح دريا قرار گرفته است. حجم تقريبي آب حدود 30 ميليون متر مكعب برآورد شده است. درياچه زريبار بدليل نيزارهاي اطراف و همچنين انواع گياهان آبزي و حاشيه‌اي از جمله بارهنگ آبي، هزارني، نيلوفر آبي، ني، لويي، جگن، بزواش، نعناع و گندميان زيستگاه مناسبي براي انواع جانداران از جمله ماهيان، پرندگان و پستانداران مي‌باشد. پرندگان مانند: اردك سرسبز، خوتكا، چنگر، گيلار، پرستوي دريايي و انواع كشيم از بوميان درياچه زريبار مي‌باشد. گونه‌هايي از كشيم، گيلار، اردك سرسبز، انواع حواصيل، كاكايي و پرستوي درياچه‌اي را مي‌توان در تمام فصول سال مشاهده نمود. همچنين گونه‌هاي بومي از قبيل سياه ماهي خالدار، سياه ماهي معمولي، عروس ماهي، مارماهي و گونه‌هاي رها شده شامل كپور معمولي، كپور آينه‌اي، فيتوفاك، آمور سفيد، كپور سرگنده مي‌باشد بر اساس تحقيقات بعمل آمده 5 گونه پلانكتون گياهي و 17 گونه پلانكتون جانوري در درياچه شناسايي گرديده است. پستانداراني كه در محدود درياچه زريبار زندگي مي‌كنند شامل: سگ آبي، روباه، گرگ، خوك وحشي، خرگوش و نوعي گربه وحشي مي‌باشد

زيستگاه قلعه‌برد: در 15 كيلومتري شرق مريوان قرار گرفته كه محصور به روستاهاي دري، نشكاش، كله يونجه، برده سفيد، گلان، بلچه سور، انجمنه، چور و ننه بوده و از طريق روستاهاي مذكور مي‌توان به آن وارد شد. وجود صخره‌هاي بزرگ، و سنگلاخي بودن منطقه و پوشش‌هاي گياهي بسيار متنوع از جمله درختچه‌هاي گلابي وحشي، ون، بلوط، بنه، بادام كوهي و زالزالك و آلبالوي وحشي پناهگاه خوبي براي حيوانات بزرگ جثه فراهم كرده است. كه وجود خرس قهوه‌اي وحشي از گونه‌هاي برجسته منطقه مي‌باشد كه در سال‌هاي اخير به علت حفاظت و همچنين شرايط زيستگاهي مناسب به سرعت رشد كرده و اكنون جمعیت آنها به 85 قلاده رسیده است.

وجود چشمه‌هاي عظيم و آب فراوان و باغ‌هاي گردو و انگور هم در افزايش جمعيت اين گونه نقش عمده‌اي دارند. از ديگر جانوران آن منطقه مي‌توان به خرگوش، سنجاب، رودك، و تشي اشاره نمود.

اين زيستگاه در فصول مختلف سال به علت زيبايي و تنوع و همچنين گونه‌هاي گياهان خوراكي و دارويي بي‌نظير و وجود چشم‌اندازهاي زيبا و پرندگان قابل شكار نظر علاقمندان به طبيعت، گردشگران، شكارچيان و اقشار مختلف مردم را به خود جلب كرده است. همچنين چشمه‌هاي آب جاري در دامنه‌هاي اين زيستگاه بهترين منبع تأمين كننده آب رودخانه گردلان مي‌باشند.

پوشش گياهي و جنگل‌ها

تنوع گياهي و پوشش جنگلي يكي از جاذبه‌ها و ويژگي‌هاي بارز شهرستان است. سطح جنگلي اين شهرستان 94335 هكتار، مراتع 137112 و زمين‌هاي كشاورزي 48087 هكتار مي‌باشد. جنگل‌هاي مريوان از نظر جنگل شناسي جزء تيپ مديترانه‌اي و مناطق نيمه مرطوب بوده و دانه‌دار و شاخه‌زا هستند. بلوط 83 درصد پسته وحشي (بنه) 7 درصد گلابي وحشي 4 درصد، افرا 3 درصد و ساير گونه‌ها حدود 3 درصد جنگل‌هاي شهرستان را شامل مي‌شوند. در حال حاضر از ميوه و سایر محصولات فرعي (شيره سقز، گز علفي، مازوج و غيره …) بهره‌برداري مي‌گردد.

مريوان از نظر مراتع نيز غني است. ظرفيت مجاز مراتع شهرستان 258572 واحد دامي بوده و با احتساب دام موجود 103006 واحد دامي بعنوان مازاد بر ظرفيت در شهرستان تعليف مي‌شوند.




دنبال‌کردن

هر نوشتهٔ تازه‌ای را در نامه‌دان خود دریافت نمایید.

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: